Ποτέ δεν το φαντάστηκα και ούτε το στοχάστηκα,

σαν μου ‘δινες το λόγο σου πως θα με καρτερούσες.

Νίκος Γούναρης, «Τρία χρόνια περάσανε»

 
Λογικά στην προμετωπίδα του παρόντος «επαναστατικού» σημειώματος ο γράφων θα έπρεπε ίσως να επιλέξει κάποιο απόσπασμα από το βιβλίο του John Reed «Ten Days that Shook the World», αλλά σκέφτηκε ότι για τον αναγνώστη του ΑΜΗΝ η επιλογή αυτή θα ήταν αναμενόμενη και εν πολλοίς τετριμμένη. Έτσι, για να διασκεδάσει κάπως την ανία που του προκαλούσε ο «σουρεαλιστικός» μοσχοβίτικος καιρός των τελευταίων ημερών, επέλεξε το συγκεκριμένο τραγουδάκι από μια συλλογή ελληνικών ρομάντζων, που του είχε χαρίσει σε ανύποπτο χρόνο ο καλός Έλληνας φίλος.

Η ρομαντική διάθεση βοηθούσε μεν στην ανοχή του καταναγκαστικού, ελέω καιρού, εγκλεισμού, όμως κάθε άλλο παρά συνεισέφερε στην υπέρβαση της εσχατολογικής ατμόσφαιρας που κυριαρχεί τους τελευταίους τρεις μήνες στους κάθε είδους «intellectuels» κύκλους της ρωσικής κοινωνίας, την οποία προκαλεί το επετειακό 2017, το έτος δηλαδή του 100ου ιωβηλαίου της λεγομένης «Οκτωβριανής επαναστάσεως».

Αναζητώντας στην απεραντοσύνη του διαδικτυακού ωκεανού τις απόψεις των διαφόρων «πνευματικών ταγών» σχετικά με το γεγονός που, πράγματι, άλλαξε τον κόσμο (μόνο όσοι εθελοτυφλούν επιμένουν στο αντίθετο), ο συντάκτης του παρόντος σημειώματος ανακάλυψε έκπληκτος ότι οι περισσότερες, αν όχι όλες, από αυτές τις απόψεις απέχουν παρασάγγας από τις γνωστές λενινιστικές-μαρξιστικές διαπιστώσεις περί του αναπόφευκτου της ανόδου στην εξουσία των μπολσεβίκων, τις οποίες ο φιλομαθής και υπομονετικός αναγνώστης του ΑΜΗΝ μπορεί εύκολα να αλιεύσει στους 57 τόμους των απάντων του Β. Ι. Λένιν.

Αρχής γενομένης από την επέτειο των 100 ετών από την παραίτηση του τελευταίου Ρώσου τσάρου Νικολάου Β΄ (5 Μαρτίου 1917), μετά δηλαδή την πραξικοπηματική ανατροπή της τσαρικής κυβερνήσεως υπό των λογής-λογής προοδευτικών δυνάμεων και τον σχηματισμό της «προσωρινής κυβερνήσεως», οι απόψεις σχετικά με την πτώση της τσαρικής Ρωσίας εκφράζουν, σύμφωνα με την προσωπική άποψη του συντάκτη του παρόντος σημειώματος, μια μοιρολατρική και άκρως επιφανειακή προσέγγιση, οι οποίες όμως, οφείλουμε να ομολογήσουμε, προκαλούν το ενδιαφέρον του ιστοριοδίφη, διότι αγνοώντας ή παραβλέποντας συνειδητά τους βασικούς κανόνες της ιστορικής έρευνας αποκαλύπτουν στον αναγνώστη ορισμένες από τις ψυχολογικές παραμέτρους εκείνης της κοινωνίας.

Αυτό καθεαυτό το γεγονός της εθελοντικής παραιτήσεως του Νικολάου Β΄, το οποίο σήμαινε και το άδοξο τέλος της ιστορίας της τσαρικής Ρωσίας, εκτός από τις πολιτικές του διαστάσεις αποκάλυψε, μεταξύ άλλων, και το μέγεθος της αμηχανίας, που κυρίευσε την Εκκλησία της Ρωσίας ενώπιον αυτών των εξελίξεων. Ο ιστορικός Theodor Gaida αναφέρει χαρακτηριστικά στο άρθρο «Γιατί η Σύνοδος δεν υποστήριξε τον τσάρο», που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό FOMA  (http://foma.ru/1917-pochemu-sinod-ne-vstupilsya-za-tsarya.html) ότι «ο τσάρος Νικόλαος Β΄ παραιτήθηκε οικειοθελώς. Δεν υπάρχουν οποιεσδήποτε ενδείξεις ότι του ασκήθηκε πίεση. Μάλιστα δε παραιτήθηκε χωρίς να ζητήσει την άποψη της Συνόδου. Επομένως τι μπορούσε να κάνει η Σύνοδος, να φανεί βασιλικότερη του βασιλέως;»

Ας σημειώσουμε εδώ ότι ο τσάρος δεν ζήτησε τη γνώμη της Συνόδου για το τι πρέπει να πράξει, αλλά των στρατηγών του, λαμβάνοντας την ομόφωνη απάντηση αυτών ότι πρέπει να παραιτηθεί. Ίσως, όπως θα δούμε στη συνέχεια, είχε συνείδηση του ελαχίστου κύρους, που διέθετε εκείνη την περίοδο η ιεραρχία της Εκκλησίας.

Στη συνέχεια ο Gaida τονίζει ότι στην πραγματικότητα «η μοναρχία έσβησε, έλειωσε. Τι άρχισε να κάνει σε αυτή τη νέα κατάσταση η Σύνοδος; Άρχισε να εκφράζεται υπέρ της ενισχύσεως της νέας εξουσίας. Αν εξετάσουμε τις πρώτες ημέρες που ακολούθησαν το πραξικόπημα του Φεβρουαρίου (σ.σ. στις 27 Φεβρουαρίου 1917 ο στρατός ανατρέπει την κυβέρνηση του τσάρου και δημιουργείται η λεγόμενη «προσωρινή κυβέρνηση») είναι απολύτως σαφές ότι το βασικό κίνητρο των ενεργειών της Συνόδου ήταν η ισχυροποίηση της νέας εξουσίας, διότι η Ρωσία βρισκόταν σε πόλεμο και όλα έπρεπε να γίνονται χάριν αυτού. Σε λίγες ημέρες η Σύνοδος συνέθεσε μια προσευχή υπέρ της εξουσίας, υπέρ της ευσεβούς προσωρινής κυβερνήσεως και κάλεσε όλους να την στηρίξουν».

Όμως στην εύλογη απορία για το πώς είναι δυνατόν η Σύνοδος  ουσιαστικά να απαρνείται τον τσάρο τόσο σύντομα, ο Theodor Gaida αναφέρει χαρακτηριστικά ότι η κοινή  γνώμη θεωρούσε τα μέλη της Συνόδου εγκάθετους του... Ρασπούτιν, ο οποίος μέσω της συζύγου του Νικολάου επηρέαζε την επιλογή των μελών της. Εκτός αυτού, επικρατούσε και η άποψη ότι οι συνοδικοί αρχιερείς ήταν απλά κάποιοι γραφειοκράτες της Εκκλησίας χωρίς κανένα πνευματικό κύρος, υπάλληλοι του γραφείου ορθοδόξου πίστεως, που ασχολούνταν μόνο με την έκδοση διαφόρων πιστοποιητικών και αποτελούσαν τους εκφραστές των συμφερόντων της μοναρχίας. Είναι, λοιπόν, λογικό ενώπιον του κινδύνου να θεωρηθεί «αντεπαναστατικό όργανο» ότι η Εκκλησία κατέβαλε κάθε προσπάθεια ώστε, από τη μια πλευρά, να διασώσει ό,τι μπορούσε να σωθεί και, από την άλλη, να αποφύγει τυχόν μεταρρυθμίσεις, που θα της επέβαλε η προσωρινή κυβέρνηση στο γενικότερο αντιμοναρχικό πνεύμα εκείνης της εποχής.

Είναι λογικό ότι δεν είναι δυνατόν να αναφερθούμε εκτενώς σε όλες τις αιτίες, που οδήγησαν στην άδοξη πτώση της δυναστείας των Ρομανώφ. Όμως δεν είναι επίσης δυνατόν να αγνοήσουμε την παράδοξη άποψη που εξέφρασε πρόσφατα ο Προκαθήμενος της Εκκλησίας της Ρωσίας σχετικά με ποιος έχει το μεγαλύτερο μερίδιο της ευθύνης για τα τραγικά γεγονότα του 1917:

«Μήπως ό,τι συνέβη τον 20ο αιώνα, ανέφερε στην ομιλία του στη συνεδρία της Επιτροπής του Πατριαρχικού Λογοτεχνικού Βραβείου στις 28 Μαρτίου του 2017,  αυτή η κρεατομηχανή που συνέθλιψε όλη τη διανόηση, δεν αποτελεί τη φυσική συνέπεια των φοβερών εγκλημάτων που διέπραξε η διανόηση εναντίον της πίστεως, εναντίον του Θεού, εναντίον της πατρίδας της; Η διανόηση ήταν αυτή που πρώτα από όλα έφερε την ευθύνη για τα τραγικά γεγονότα πριν από 100 χρόνια» (http://www.patriarchia.ru/db/text/4844375.html).

Στην ασυνήθιστη άποψη του Μακαριωτάτου Πατριάρχη Μόσχας, ο γράφων παραθέτει ένα απόσπασμα από την ομιλία του γνωστού Ρώσου φιλοσόφου Evgeny Nikolayevich Trubetskoy (23.9.1863 – 23.1.1920) στην ολομέλεια της Θεολογικής και Φιλοσοφικής Εταιρείας με τον τίτλο «Η χριστιανική προσέγγιση των σύγχρονων γεγονότων».

Στην ομιλία του ο Trubetskoy θέτει ενώπιον του ακροατηρίου το ερώτημα: «Γιατί έπεσε η αυτοκρατορία στη Ρωσία; Διότι, απαντάει, μετατράπηκε σε είδωλο για τον Ρώσο αυτοκράτορα, ο οποίος έθεσε την εξουσία του υπεράνω της Εκκλησίας, εξυψώνοντας εαυτόν, προσβάλλοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τα ιερά και τα όσια. Πίστευε απεριόριστα στην προσωπική αποκάλυψη, η οποία φανερωνόταν σε αυτόν, τον έχοντα χρισθεί από τον Θεό, είτε άμεσα, είτε μέσω των απεσταλμένων του Θεού (σ.σ. υπονοεί τον Ρασπούτιν). Πίστευε τυφλά ότι αποτελεί το εργαλείο της Θείας Πρόνοιας και γι’ αυτό παρέμενε τυφλός και κουφός σε όσα όλοι οι άλλοι έβλεπαν και άκουγαν» (http://zapadrus.su/rusmir/rlg/217-1917.html).

Ο Trubetskoy, όπως και πολλοί άλλοι, προσδιόρισε σαφώς μια από τις κύριες αιτίες που οδήγησαν στην διάλυση της «τρίτης Ρώμης»: την αδυναμία του αυτάρεσκου και αποξενωμένου από τις λαϊκές μάζες καθεστώτος να κατανοήσει τις απαιτήσεις της νέας εποχής.

Από την άλλη όμως πλευρά και η Εκκλησία δεν είναι άμοιρη ευθυνών. Έχοντας απωλέσει κάθε ίχνος πνευματικού κύρους λόγω της απόλυτης ταυτίσεως της ιεραρχίας της με την εξουσία (ας θυμηθούμε εδώ το περίφημο τρίπτυχο του δόγματος του υπουργού παιδείας επί τσάρου Νικολάου Α΄ S. S. Uvarov {25.8.1786 – 4.9.1855} «Ορθοδοξία – Απολυταρχία – Έθνος»), δεν διέθετε πλέον τα απαραίτητα αντανακλαστικά για να αντιδράσει στις κατακλυσμιαίες κοινωνικές αλλαγές που μόλις οκτώ μήνες μετά θα οδηγούσαν στην ανατροπή ολόκληρου του, ούτως ή άλλως σαθρού όπως αποδείχθηκε, κοινωνικού οικοδομήματος και στον πολυετή εμφύλιο σπαραγμό.

Ευτυχώς μόνη της η διανόηση δεν μπορεί ούτε να ανατρέψει κυβερνήσεις, έτι δε περισσότερο και να προκαλέσει επαναστάσεις. Όμως ούτε και η κατά παραγγελία «αγιοποίηση» του τελευταίου τσάρου μπορεί να διαγράψει την βαριά προσωπική του ευθύνη για τα τραγικά γεγονότα του Φεβρουαρίου – Οκτωβρίου 1917. Τουλάχιστον αυτό μας διδάσκει η ιστορία, ασχέτως αν εμείς θέλουμε να την διορθώσουμε…