Στις μεγάλες Δεσποτικές εορτές, Χριστουγέννων, Θεοφανείων, και Πεντηκοστής, κατά την διάρκεια του όρθρου και μετά το Συναξάρι, ψάλλονται οι Καταβασίες. Οι Καταβασίες αυτών των εορτών  είναι διπλές. Αυτό σημαίνει ότι εκτός από τις γνωστές καταβασίες υπάρχουν και άλλες πού λέγονται Ιαμβικές.

         Η γλώσσα των Ιαμβικών Καταβασιών, όπως διαπιστώνει κάποιος και μάλιστα οι ιεροψάλτες πού καλούνται να τις ψάλλουν, είναι δύσκολη και δυσκολονόητη. Για τον λόγο αυτό θεωρήσαμε καλό να παρουσιάσουμε τις Ιαμβικές Καταβασίες των Χριστουγέννων τόσο στο πρωτότυπο κείμενο όσο και σε μια απλή απόδοση στην νεοελληνική, ώστε να μπορέσουμε να καταλάβουμε το νόημα αυτών των υπέροχων ύμνων. Ας μας  επιτραπεί αυτή την παρουσίαση να την αφιερώσουμε στον Πατριάρχη του Γένους κύριο Βαρθολομαίο για την συμπλήρωση 25 χρόνων στον Πατριαρχικό Θρόνο και 43 συνολικής Αρχιερωσύνης, αφού ως γνωστό χειροτονήθηκε Μητροπολίτης Φιλαδελφείας τα Χριστούγεννα του 1973. 

 

Ωδή α'

Έσωσε λαόν θαυματουργόν δεσπότην

υγρόν θαλάσσης κύμα χερσώσας πάλαι

εκών δε τεχθείς εκ κόρης, τρίβον βατήν

πόλου τίθησιν ημίν όν κατ'  ουσίαν

ίσον τε πατρί και βροτοίς δοξάζομεν.

Ερμηνεία.

Έσωσε τον λαό [του ισραήλ] με θαυματουργικό τρόπο

ξηραίνοντας τα κύματα της ερυθράς θαλάσσης [άνοιγμα της ερυθράς θαλάσσης].

και γεννηθείς εσύ Κύριε θεληματικά από μια Παρθένο

μας ανοίγει τον δρόμο πρός τον ουρανό

κατά την φύση ίση - ίδια - της αυτής ουσίας με τον Θεό και οι θνητοί τον δοξάζουμε.

 

Ωδή γ' 

Νεύσον πρός ύμνους οικετών ευεργέτα

εχθρού ταπεινών την επηρμένην οφρύν

φέρων τε παντεπόπτα, της αμαρτίας

ύπερθεν, ακλόνητον εστηριγμένους

μάκαρ μελωδούς τη βάσει της πίστεως

Ερμηνεία.

Σκύψε και άκουσε Ευεργέτα τους ύμνους των οικετών σου, των δούλων σου

ταπεινώνοντας με αυτόν τό τρόπο το αλαζονικό και επηρμένο βλέμμα του εχθρού.

Εσύ πού είσαι ο παντεπόπτης όλων μας  μας σήκωσες από την αμαρτία

στηριγμένους ακλόνητα στην βάση της πίστεως, 

εμάς όλους τους μελωδούς σου.

 

Ωδή δ'

Γένους βροτείου την ανάπλασιν πάλαι

άδων προφήτης αββακούμ, προμηνύει

ιδείν αφράστως αξιωθείς το τύπον

νέον βρέφος γαρ εξ όρους της παρθενου

εξήλθε, λαών εις ανάπλασιν Λόγον.

Ερμηνεία. 

Την ανάπλαση κάποτε του γένους των θνητών

την προανήγγειλε με ωδές ο προφήτης Αββακούμ.

που αξιώθηκε να δή ανέκφραστα το προτύπωμά του 

διότι εξήλθε ένα νέο βρέφος από την Παρθένο πού είναι βουνό

ο Λόγος του Θεού με σκοπό την ανάπλαση των λαών.

 

Ωδή ε' 

Εκ νυκτός έργων εσκοτισμένης πλάνης

ιλασμόν ημίν Χριστέ τοις εγρηγόρως

νυν σοι τελούσιν ύμνον, ως ευεργέτη, 

έλθοις πορίζων ευχερή τε την τρίβον,

καθ'  ήν ανατρέχοντες εύροιμεν κλέος.

Ερμηνεία.

Σε μας τους ανθρώπους πού ήμασταν μέσα στα σκοτεινά έργα της πλάνης 

δώσε την λύτρωση Χριστέ μου σε μας τους νηφάλιους

γι'  αυτό και τώρα σου πλέκουμε τους ύμνους 

ως τον μοναδικό μας Ευεργέτη

και έλα να διευκολύνης τον δρόμο μας

τον οποίο τρέχοντας να φτάσουμε στην δόξα σου.

 

Ωδή στ'

Ναίων Ιωνάν εν μυχοίς θαλαττίοις

ελθείν εδείτο και ζάλην απαρκέσαι

νυγείς εγώ δε τω τυραννούντος βέλει

Χριστέ, προσαυδώ τον κακών αναραίτην

θάττον μολείν σε της εμής ραθυμίας.

Ερμηνεία.

Κλεισμένος μέσα στα σπλάχνα του κήτους ο Ιωνάς

σε παρακαλούσε να έρθεις και να τον λυτρώσεις από την συμφορά του

έτσι και εγώ, πληγωμένος από τα βέλη του τυράννου

σε ικετεύω Χριστέ τον καταστροφέα των κακών 

έλα σε παρακαλώ να προλάβεις και την δική μου οκνηρία.

 

Ωδή ζ' 

Τω Παντάνακτι εξεφαύλισαν πόθω

άπλητα θυμαίνοντος ηγκιστωρμένοι

παίδες, τυράννου δύσθεον γλωσσαλγίαν

οίς είκαθε πυρ άσπετον τω δεσπότη

λέγουσιν, εις αιώνας ευλογητός ει.

Ερμηνεία.

Οι τρείς παίδες, ποθώντας τον απόλυτο μονάρχη - Θεό,

εξευτέλισαν τον αχόρατον και υπερήφανον τύραννον (Ναβουχοδονόσορα)

την ασεβή φλυαρία του

αφού υπεχώρησε η φλόγα η μεγάλη της καμίνου

και έλεγαν μέσα από την κάμινο πρός τον Κύριο, 

ότι είσαι ευλογημένος παντοτινά.

 

Ωδή η'

Μήτραν αφλέκτως εικονίζουσι κόρης

οι της παλαιάς πυρπολούμενοι νέοι 

υπερφυώς κύουσαν εσφραγισμένην

άμφω δε δρώσα θαυματουργία μιά, 

λαούς πρός ύμνον εξανίστησι χάρις.

Ερμηνεία.

Οι τρείς παίδες της Παλαιάς Διαθήκης 

αν και πυρπολούμενοι εντός της καμίνου

εικονίζουν την μήτρα της Παρθένου

η οποία γεννώντας υπερφυσικά τον Ένα της Τριάδος εν τούτοις έμεινε σφραγισμένη

ενεργώντας και τα δύο με ένα θαυμαστό τρόπο.

Αυτό λοιπόν παρακινεί η θεία χάρις τον λαό σε ύμνους.

 

Ωδή θ'

Στέργειν μεν ημάς ως ακίνδυνον φόβω

ράον σιωπήν τω πόθω δε παρθένε

ύμνους υφαίνειν συντόνως τεθηγμένους

εργώδες εστιν αλλά και μήτηρ σθένος

όση πέφυκεν η προαίρεσις δίδου.

Ερμηνεία.

Θα μας ήταν πιο εύκολο, ως ακίνδυνο στον φόβο μας

να περιοριστούμε στην σιωπή. Σε αγαπούμε τόσο πολύ Παρθένε Θεοτόκε

ώστε μας είναι δύσκολο να συνθέσουμε τους ύμνους σου, 

αφού αυτό είναι ένα δύσκολο και κοπιαστικό έργο.

Αλλά Παναγία μου δίνε μας δύναμη να σε ψάλλουμε ίση με την θέλησή μας.

 

Καλά Χριστούγεννα.