Ακολουθεί άρθρο του Ομοτ.Καθηγητή Παν.Ι.Μπούμη προς τον Ομοτ.Καθηγητή Γιάννη Φιλιππούση στο πλαίσιο της αρθρογραφίας τους για το πρόβλημα του Filioque. Υπενθυμίζεται ότι ο Ομοτ.Καθηγητής Γιαν. Φιλιππούσης είχε τοποθετηθεί για το ζήτημα με άρθρο του στο Amen.gr (δείτε εδώ) ύστερα από άρθρο του Ομοτ.Καθηγητή Παν.Ι.Μπούμη (δείτε εδώ) :

Ανταπόκριση  στον  καθηγητή  Γιάννη  Φιλιππούση

            Ήθελα  εν  πρώτοις  να  συγχαρώ  και  να  εκφράσω  τις  ευχαριστίες  μου  στον  ομότιμο  καθηγητή  κ.  Γιάννη  Φιλιππούση  για  την  επίδειξη  ιδιαίτερου  ενδιαφέροντος  στη  δημιουργία  και  λύση  του  προβλήματος  του  Filioque, όπως  έχω  παραθέσει  στα  δύο  άρθρα  που  μνημονεύει  ο  κ. συνάδελφος.

            Ιδιαιτέρως  χαίρω  ότι  συμφωνεί  και  αυτός  ότι  το  θέμα  είναι  ζήτημα  μεταφράσεως, τουλάχιστον  κατ'  αρχάς. Επίσης  είναι  δικαιολογημένη  η  άποψή  του  ότι  ακόμη  και  τα  ρήματα  εκπορεύεται  και  procedit  δεν  είναι  πλήρως  αντίστοιχα, όταν  βεβαίως  αυτά  ληφθούν  υπ'  όψη  μεμονωμένα  και  απομεμονωμένα  από  τις  συνοδεύουσες  αυτά  προθέσεις.

            Γι'  αυτό  και  στην  Αγία  Γραφή  (Ιω. 15,26)  και  στο  Σύμβολο  της  Πίστεως  τα  ρήματα  αυτά  είναι  συνδεδεμένα  με  τις  ανάλογες  προθέσεις. Και  στα  μεν  ελληνικά  με  την  πρόθεση  παρά  ή  την  αντίστοιχη  εκ, στα  δε  λατινικά  με  την  πρόθεση  ex. Ορθώς, λοιπόν, και  οι  Πατέρες  της  Β΄  Οικουμενικής  Συνόδου  συνέδεσαν  το  procedit  με  την  πρόθεση  ex, ώστε  να  αποδίδεται  ορθῶς  και  πλήρως  η  άμεση  προέλευση  του  Αγίου  Πνεύματος  από  τον  Πατέρα, όπως  μας  παραδίδει  το  χωρίο  Ιω. 15,26:  «ὅ  παρά  (ἐκ)  τοῦ  Πατρός  ἐκπορεύεται».

            Δυστυχώς  στη  λατινική  μετάφραση  Vulgata  δεν  έθεσαν  την  πρόθεση  ex  με  το  procedit, αλλά  την  a  (= από). Όμως  η  πρόθεση  a  με  το  procedit  δηλώνει  την  έμμεση  προέλευση. Αλλά  έμμεση  προέλευση  (αποστολή)  έχουμε  και  από  τον  Υιό.

            Επειδή  λοιπόν  δεν  δόθηκε  αυτή  η  απαραίτητη  προσοχή  στη  διαφορά  και  χρησιμοποίηση  των  προθέσεων, γι'  αυτό  στο  Λατινικό  Σύμβολο  τέθηκε  και  το  Filioque.

            Θα  συμφωνούσα  κατόπιν  αυτών  και  εγώ  μαζί  με  τον  κ.  Φιλιππούση  ότι  «προφανώς  είναι  βεβιασμένη  υπέρ  το  δέον  η  ερμηνεία  πως  για  την  Καθολική  Εκκλησία  το  Filioque  σημαίνει  τη  "διπλή  εκπόρευση  του  Αγίου  Πνεύματος"  από  τον  Πατέρα  και  από  τον  Υιό».

            Δεν  μένει, λοιπόν, παρά, έστω  και  τώρα, να  αποκαταστήσουμε  τα  κείμενα  στο  ορθό. Γι'  αυτό  χρειάζεται  (θα  αρκούσε)  μία  απλή  αντικατάσταση  στο  λατινικό  κείμενο  του  Ιω. 15,26  της  προθέσεως  a  με  την  πρόθεση  ex  και  μία  απάλειψη  του  Filioque  από  το  λατινικό  Σύμβολο  της  Πίστεως, εφ'  όσον  εκεί  οι  Πατέρες  έχουν  την  πρόθεση  ex  (εκ).

            Ούτως  εχόντων  των  πραγμάτων  δεν  νομίζουμε  ότι  «θα  χρειαζόταν . . .  μία  "Οικουμενική  Σύνοδος"  για  να  γίνει  αποδεκτή  μία  διόρθωση  στη  μετάφραση, μία  γλωσσική  διευκρίνιση», όπως  δικαιολογημένα  θέτει  το  κανονικό  ερώτημα  ο  αξιότιμος  συνάδελφος  κ.  Γ.  Φιλιππούσης. Η  τήρηση  και  εφαρμογή  των  κανόνων  και  των  όρων  της  γραμματικής  και  του  συντακτικού  των  δύο  γλωσσών  βοηθάει  αποφασιστικώς  σε  αυτά.

            Τέλος  τον  ευχαριστώ  και  πάλιν  και  τον  συγχαίρω, γιατί  έδωσε  τη  δυνατότητα  να  διατηρήσουμε  και  τη  συζήτηση  επί  υψηλού  επιπέδου  και  να  επιτευχθεί  η  προσέγγιση  στη  λύση  του  προβλήματος.

Παναγιώτης  Ι.  Μπούμης

Ομότ.  Καθηγητής  Παν/μίου  Αθηνών